Van De Bruine Enk tot Het Verscholen Dorp: de Joodse oorlogsgeschiedenis van Nunspeet

10 sep , 8:00 • Nieuws

Op 10 september 1942 namen Joodse mannen in werkkamp De Bruine Enk in Nunspeet de pen ter hand. Ver van hun gezinnen wensten zij vanuit het kamp anderen een goed Joods nieuwjaar en spraken zij de hoop uit dat uiteindelijk het licht van de bevrijding zou doorbreken. Precies 84 jaar later vormt die brief een aangrijpend vertrekpunt voor de Joodse geschiedenis van Nunspeet.

Joodse geschiedenis van Nunspeet ziet er anders uit

Nunspeet had voor de oorlog geen grote zelfstandige Joodse gemeenschap zoals Harderwijk of Elburg.

Er stond geen eigen synagoge waaromheen tientallen Joodse gezinnen generaties lang een religieuze gemeenschap vormden. Toch leefden er Joodse inwoners in Nunspeet en zijn juist in deze gemeente verschillende verhalen uit de Jodenvervolging bijzonder tastbaar gebleven.

Een van die verhalen begint aan de F.A. Molijnlaan.

Daar woonde vanaf 1921 het echtpaar Matthijs Canter en Jenny Canter-Löwenstein. Matthijs was in Amsterdam geboren, Jenny in het Duitse Bielefeld. Hun zoon Julius, geboren in 1901, verbleef sinds 1925 op Veldwijk in Ermelo.

Begin april 1943 kregen Matthijs en Jenny opdracht zich te melden.

Volgens de lokale oorlogsdocumentatie zag een Nunspeter het oudere echtpaar met een koffertje richting het station lopen. Zij zouden hebben gedacht dat zij slechts enkele dagen wegbleven. In hun woning stond volgens dat verhaal zelfs de afwas nog op het aanrecht.

Ze kwamen nooit meer thuis.

Matthijs en Jenny verbleven vanaf 2 april in Westerbork. Op 20 april werden zij naar Sobibor gedeporteerd. Daar werden zij op 23 april 1943 vermoord. Hun zoon Julius was eerder vanuit een zorginstelling naar Westerbork gebracht en werd eveneens in Sobibor vermoord.

Aan de F.A. Molijnlaan herinneren Stolpersteine tegenwoordig aan het echtpaar.

Ook aan de Esdoornlaan woonde een Joods gezin dat door de oorlog werd getroffen.

Joseph Lion en zijn vrouw Henriette Lion-Herz waren met hun kleinzonen Günther en Walter Zilversmit vanuit Den Haag naar Nunspeet gekomen. Zij behoorden tot de Joodse inwoners die in 1940 Den Haag moesten verlaten.

De grootouders werden gedeporteerd en kwamen om. Hun kleinzonen overleefden Auschwitz en emigreerden na de oorlog naar Canada.

Zo wordt de Joodse geschiedenis van Nunspeet zichtbaar op gewone woonadressen. Geen grote instellingen of religieuze gebouwen, maar huizen waar mensen woonden, aten, werkten en verwachtten weer thuis te komen.

Vanuit De Bruine Enk marcheerden mannen dagelijks naar dwangarbeid

Aan de rand van Nunspeet speelde tegelijkertijd een ander verhaal.

De barakken van werkkamp De Bruine Enk werden in 1940 gebouwd. Aanvankelijk was het een werkverruimingskamp, maar in 1942 werden er Joodse mannen ondergebracht die gedwongen werden voor de Nederlandse Heidemaatschappij te werken.

Volgens een dagboek van een Nunspeter verbleven ongeveer zestig Joodse dwangarbeiders in het kamp.

De mannen maakten lange dagen.

Uit bewaard gebleven brieven blijkt dat zij naar hun werkterrein moesten lopen en daar zwaar grondwerk uitvoerden. Sommige mannen beschreven hoe zij boomstronken verwijderden en grond omspitten. De heen- en terugreis en de werkdag konden samen vrijwel de hele dag in beslag nemen.

Tussen die brieven bevindt zich het bijzondere document van 10 september 1942.

Een groep mannen uit Almelo stuurde vanuit De Bruine Enk ter gelegenheid van het Joodse Nieuwjaar een brief aan hun geloofsgemeenschap. Ongeveer twintig mannen zetten hun handtekening eronder.

Ondanks de omstandigheden probeerden zij moed te houden. Ze spraken de hoop uit weer met hun familie te worden herenigd en dat bevrijding zou komen.

Minder dan een maand later veranderde hun situatie dramatisch.

In de nacht van 2 op 3 oktober 1942, aan het einde van het Joodse Loofhuttenfeest, werden de Joodse mannen uit de Nederlandse werkkampen weggevoerd. Ook de bewoners van De Bruine Enk moesten vertrekken.

Via station Nunspeet werden zij naar Westerbork afgevoerd. Het kamp dat als werkplek was gepresenteerd, bleek in de praktijk een tussenstation binnen het deportatiesysteem.

Sinds 2017 staat op de hoek van de Hullerweg en Waterweg een monument dat aan het werkkamp en de Joodse dwangarbeiders herinnert.

Het Verscholen Dorp werd een plek van redding én moord

Het bekendste Joodse oorlogsverhaal binnen de huidige gemeente Nunspeet ligt enkele kilometers verderop, in de bossen bij Vierhouten.

Daar ontstond tijdens de bezetting Het Verscholen Dorp, ook wel het Pas-Opkamp genoemd.

In uitgegraven hutten midden in het bos werden tussen 1943 en 1944 onderduikers verborgen. Het ging niet alleen om Joden, maar ook om verzetsmensen, werkweigeraars, geallieerde militairen en andere mensen die voor de bezetter moesten verdwijnen.

Op enig moment verbleven er tientallen mensen tegelijkertijd. Lokale helpers moesten voedsel, kleding, medicijnen en andere benodigdheden regelen zonder dat de aanwezigheid van de onderduikers werd ontdekt.

Op zondag 29 oktober 1944 ging het mis.

Twee SS'ers ontdekten tijdens het jagen activiteiten in het bos en waarschuwden versterking. Van de 87 onderduikers die zich op dat moment in het kamp bevonden, wist het grootste deel te ontkomen.

Acht Joodse onderduikers werden gevangengenomen.

Op 31 oktober werden zij vermoord. Onder de slachtoffers bevonden zich Arnold de Leeuw, Louisa Mathilda de Leeuw-Weijl, Johan de Leeuw, Arend Samuel Meijers, Hartog Spijer, Max Gompes, Kaatje Gompes-Schoonhoed en John Roedolf Meijers, zes jaar oud.

Gedenkstenen langs de Tongerenseweg herinneren aan hen.

Het Verscholen Dorp vertelt daardoor twee verhalen tegelijk. Het is een verhaal over vervolging en moord, maar ook over inwoners die enorme risico's namen om anderen verborgen te houden.

Ook elders in Nunspeet wordt die persoonlijke geschiedenis steeds zichtbaarder.

Voor voormalige woningen liggen inmiddels meerdere Stolpersteine. Daarbij kunnen voorbijgangers letterlijk stilstaan bij de namen van mensen die ooit op die adressen woonden.

Sinds 2025 staat bij de Dorpskerk bovendien een interactief belevingsobject rond de Tweede Wereldoorlog en Joodse geschiedenis, waarmee persoonlijke verhalen opnieuw hoorbaar worden gemaakt.

Daarmee bestaat de Joodse geschiedenis van Nunspeet niet uit één monument of één locatie.

Ze loopt van een woning aan de F.A. Molijnlaan naar de Esdoornlaan, van station Nunspeet naar De Bruine Enk en uiteindelijk naar de bossen van Vierhouten.

En juist op 10 september krijgt één klein document daarin extra betekenis.

De mannen die in 1942 vanuit De Bruine Enk hun nieuwjaarswens schreven, konden onmogelijk weten wat enkele weken later zou gebeuren. Wat resteert is hun brief – en de opdracht aan latere generaties om de mensen achter die paar regels niet te vergeten.

Vragen en antwoorden over de Joodse geschiedenis van Nunspeet

Had Nunspeet vroeger een eigen Joodse gemeenschap?

Nunspeet kende geen zelfstandige grote Joodse gemeenschap zoals Harderwijk en Elburg. Wel woonden er Joodse inwoners en speelden zich tijdens de Tweede Wereldoorlog verschillende belangrijke gebeurtenissen af.

Wat was De Bruine Enk?

De Bruine Enk was een werkkamp in Nunspeet. In 1942 verbleven er ongeveer zestig Joodse mannen die gedwongen werden grondwerk voor de Heidemij te verrichten.

Wat gebeurde er op 10 september 1942?

Joodse dwangarbeiders uit Almelo schreven vanuit De Bruine Enk een brief ter gelegenheid van het Joodse Nieuwjaar. Ze spraken daarin hun hoop uit op hereniging en bevrijding.

Wat was Het Verscholen Dorp?

Het Verscholen Dorp was een onderduikerskamp in de bossen bij Vierhouten. Er verbleven tientallen vervolgde mensen, waaronder Joodse onderduikers.

Wat gebeurde er met de acht Joodse onderduikers?

Na de ontdekking van het kamp op 29 oktober 1944 werden acht Joodse onderduikers gevangengenomen en op 31 oktober vermoord. Het jongste slachtoffer, John Roelof Meijers, was zes jaar.

Bronnen:** Nunspeet in Oorlogstijd, Nunspeet uit de Kunst, Joods Monument en Nationaal Comité 4 en 5 mei.

Meer nieuws

Voor meer nieuws kunt u Nunspeet Nieuws toevoegen op uw social media kanalen. Ook kunt u lid worden van onze nieuwsbrief. En kunt u ons via push-meldingen op uw beeldscherm krijgen. Ook voor regionaal nieuws kunt u terecht bij de buren. Apeldoorn Nieuws en Harderwijk Nieuws en Ermelo Nieuws. Adverteren kan natuurlijk ook! Adverteren op de Facebook-pagina voor jouw gemeente van Nieuws.nl? Mail dan naar [email protected]. Je kunt voor je nieuwsberichten ook de redactie bereiken via deze mail of bel naar 06-42022831.